जीवन प्रमाणपत्र (हयातीचा दाखला) मोबाईलवरून फक्त पाच मिनिटांत कसे काढायचे संपूर्ण प्रक्रिया पेन्शनधारकांना दरवर्षी जीवन प्रमाणपत्र म्हणजेच हयातीचा दाखला सादर करावा लागतो याला लाईफ सर्टिफिकेट असेही म्हणतात. हे प्रमाणपत्र वेळेत सादर केले नाही तर पेन्शन थांबवली जाण्याची शक्यता असते, कारण संबंधित विभागाला हे सिद्ध करावे लागते की पेन्शन योग्य आणि प्रत्यक्ष जिवंत असलेल्या व्यक्तीलाच मिळत आहे. आधी हे प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी बँकेत किंवा सरकारी कार्यालयात जाऊन, रांगेत उभे राहून ही प्रक्रिया पूर्ण करावी लागत होती विशेषतः वृद्ध आणि आजारी पेन्शनधारकांसाठी हे खूप त्रासदायक ठरत होते. आता मात्र ही संपूर्ण प्रक्रिया घरबसल्या मोबाईलवरून अगदी पाच मिनिटांत पूर्ण करता येते. या लेखात जीवन प्रमाण आणि आधार फेस RD ही दोन ॲप्स कशी इन्स्टॉल करायची, ऑपरेटर नोंदणी कशी करायची, पेन्शनरची ओळख कशी पडताळायची, फेस ऑथेंटिकेशन कसे करायचे, प्रमाण आयडी कसा मिळवायचा आणि अधिकृत वेबसाईटवरून प्रमाणपत्र कसे डाउनलोड करायचे हे सगळे अगदी तपशीलवार आणि टप्प्याटप्प्याने समजून घेणार आहोत.
जीवन प्रमाणपत्र म्हणजे काय आणि ते दरवर्षी का आवश्यक असते?
जीवन प्रमाणपत्र म्हणजे एक अधिकृत पुरावा जो सिद्ध करतो की पेन्शनधारक प्रत्यक्ष जिवंत आहे. केंद्र आणि राज्य सरकारच्या निवृत्तीवेतन योजनांत हे प्रमाणपत्र दरवर्षी सादर करणे बंधनकारक आहे. याचे मुख्य कारण असे आहे की कधी कधी पेन्शनधारकाचा मृत्यू झाल्यानंतरही त्यांच्या नावावर पेन्शन सुरूच राहते कुटुंबाने ही माहिती वेळेत न दिल्यामुळे किंवा प्रशासनाला कळवले न गेल्यामुळे असे घडू शकते. हे टाळण्यासाठी आणि सरकारी पैशांचा गैरवापर रोखण्यासाठी दरवर्षी हे जीवन प्रमाणपत्र मागवले जाते. जर हे प्रमाणपत्र वेळेत सादर केले नाही, तर पुढच्या महिन्याची पेन्शन थांबवली जाण्याची शक्यता असते आणि एकदा पेन्शन थांबली की ती पुन्हा सुरू करण्यासाठी बराच वेळ आणि कागदपत्रांची प्रक्रिया करावी लागते. त्यामुळे ही प्रक्रिया वेळेत पूर्ण करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
कोणती दोन ॲप्स इन्स्टॉल करावी लागतात Play Store वरून कशी मिळवायची?
जीवन प्रमाणपत्र काढण्यासाठी मोबाईलमध्ये दोन ॲप्स इन्स्टॉल करणे आवश्यक आहे. Google Play Store उघडून सर्च बारमध्ये “जीवन प्रमाण” असे टाइप करायचे हे मुख्य ॲप आहे ज्याद्वारे संपूर्ण नोंदणी आणि पडताळणी प्रक्रिया पूर्ण होते. हे ॲप इन्स्टॉल झाल्यावर त्याच Play Store मध्ये “आधार फेस RD” असे सर्च करून हे दुसरे ॲप इन्स्टॉल करायचे. हे दुसरे ॲप फक्त इन्स्टॉल करून ठेवायचे आहे ते स्वतंत्रपणे उघडण्याची किंवा त्यात काही माहिती भरण्याची अजिबात गरज नाही. जीवन प्रमाण हे मुख्य ॲप पडद्यामागे आधार फेस RD या ॲपचा वापर करून चेहरा ओळखण्याचे काम करते. दोन्ही ॲप्स पूर्णपणे मोफत आहेत आणि कोणत्याही प्रकारची फी भरण्याची गरज नाही.
ऑपरेटर नोंदणी म्हणजे काय आणि ती कशी करायची?
जीवन प्रमाण ॲप पहिल्यांदा उघडल्यावर “Operator Registration” असा पहिला टप्पा दिसतो. इथे “ऑपरेटर” म्हणजे जी व्यक्ती प्रत्यक्षात हे ॲप वापरून संपूर्ण प्रक्रिया पूर्ण करणार आहे हे स्वतः पेन्शनधारकही असू शकतात किंवा घरातील मुलगा, मुलगी, पती, पत्नी किंवा इतर कोणीही जवळची व्यक्ती असू शकते जी मोबाईल हाताळण्यात सक्षम आहे. इथे ऑपरेटरचा आधार नंबर, चालू मोबाईल नंबर आणि ईमेल आयडी टाकायचा आहे हे तीन तपशील देणे पूर्णपणे बंधनकारक आहे, यापैकी एकही टाळता येत नाही. ही सगळी माहिती अचूक भरून “Submit” बटणावर क्लिक करायचे.
ऑपरेटरचा OTP कसा सत्यापित करायचा आणि नाव कसे टाकायचे?
“Submit” वर क्लिक केल्यानंतर ऑपरेटरने दिलेल्या मोबाईल नंबरवर एक OTP पाठवला जातो. हा OTP “Enter OTP” या रकान्यात अचूक टाकून पुन्हा “Submit” करायचे आहे. OTP बरोबर सत्यापित झाल्यावर ऑपरेटरचे संपूर्ण नाव विचारले जाते हे नाव आधार कार्डाशी जोडलेले नाव असते, जर तुम्ही स्वतः ऑपरेटर असाल तर तुमचे नाव टाकायचे, आणि जर घरातील कोणी दुसरी व्यक्ती ऑपरेटर असेल तर त्यांचे नाव टाकायचे. नाव टाकल्यावर “Accept” वर क्लिक करून “Scan” या बटणावर क्लिक करायचे.
ऑपरेटरचे फेस ऑथेंटिकेशन नेमके कसे केले जाते?
“Scan” बटणावर क्लिक केल्यावर मोबाईलचा फ्रंट कॅमेरा सुरू होतो आणि स्क्रीनवर एक गोलाकार चौकट दिसते. या गोलाकार चौकटीत ऑपरेटरचा चेहरा अगदी बरोबर मध्यभागी बसवायचा आहे. चेहरा गोलात योग्य प्रकारे आल्यावर सिस्टीम “डोळे उघडझाप करा” असे सांगते हे डोळे एकदा मिचकवण्याची क्रिया फोटोवरून नाही तर प्रत्यक्ष जिवंत व्यक्तीकडूनच होत आहे याची खात्री करण्यासाठी असते. डोळे योग्यरीत्या उघडझाप केल्यावर लगेचच “Operator Authentication Successfully” असा हरित (Green) रंगातील संदेश स्क्रीनवर दिसतो याचा अर्थ ऑपरेटरची ओळख यशस्वीरित्या पडताळली गेली आहे आणि आता पुढची प्रक्रिया सुरू करता येईल.
Pensioner Identification म्हणजे काय आणि एका ऑपरेटरकडून किती पेन्शनधारकांचे काम होऊ शकते?
ऑपरेटरचे ऑथेंटिकेशन यशस्वी झाल्यावर “Pensioner Identification” हा महत्त्वाचा टप्पा सुरू होतो. इथे एक अत्यंत उपयुक्त सुविधा आहे एका ऑपरेटरने स्वतःची एकदा ओळख पडताळल्यानंतर, त्याच ऑपरेटरच्या माध्यमातून कुटुंबातील किंवा ओळखीच्या अनेक पेन्शनधारकांचे जीवन प्रमाणपत्र एकामागून एक काढता येते पुन्हा पुन्हा ऑपरेटर नोंदणी करण्याची गरज नाही. ज्या पेन्शनर व्यक्तीचे प्रमाणपत्र काढायचे आहे, त्या व्यक्तीचा आधार नंबर आणि मोबाईल नंबर टाकायचा इथे ईमेल आयडी देण्याची अजिबात गरज नाही, हा रकाना सोडून पुढे जाता येते. ही माहिती भरून “Submit” केल्यावर पेन्शनरच्या मोबाईलवर OTP जातो, तो OTP अचूक टाकून पुन्हा “Submit” करायचे.
पेन्शनरची माहिती कशी तपासायची PPO नंबर आणि बँक तपशील कुठे दिसतो?
OTP यशस्वीरित्या सत्यापित झाल्यावर त्या पेन्शनरचा PPO नंबर (Pension Payment Order Number), त्यांचे संपूर्ण नाव आणि ज्या बँकेत त्यांची पेन्शन दरमहा जमा होते त्या बँकेचे नाव ही सगळी माहिती आपोआप स्क्रीनवर दिसते. ही दाखवलेली माहिती काळजीपूर्वक तपासून घ्यायची आहे नाव, PPO नंबर आणि बँकेचे नाव बरोबर आहे का याची खात्री करून घ्यावी. ही माहिती तपासल्यानंतर खाली “No” निवडून “Next” या बटणावर क्लिक करायचे.
पेन्शनरसाठी आवश्यक संमती कशी द्यायची?
“Next” वर क्लिक केल्यावर आता पेन्शनरचेही फेस ऑथेंटिकेशन करण्याची वेळ येते. यापूर्वी दोन महत्त्वाची संमतीपत्रे टिक करावी लागतात पहिले “I Certify That” आणि दुसरे “I Understand”. ही दोन्ही विधाने काळजीपूर्वक वाचून त्यांच्या समोरील चेकबॉक्सवर टिक करायचे आहे ही संमती कायदेशीर दृष्टीने महत्त्वाची आहे कारण यातून पेन्शनर स्वेच्छेने आणि माहितीपूर्ण पद्धतीने ही प्रक्रिया करत आहे हे स्पष्ट होते. दोन्ही चेकबॉक्स टिक केल्यावर खाली दिसणाऱ्या “Submit” या बटणावर क्लिक करायचे.
पेन्शनरचे फेस ऑथेंटिकेशन कसे पूर्ण करायचे?
“Submit” वर क्लिक केल्यानंतर आता पेन्शनरचे प्रत्यक्ष स्कॅनिंग करायचे आहे. यासाठी “Accept” वर क्लिक करून त्यानंतर “Scan” बटणावर क्लिक करायचे. यानंतर पुन्हा तीच गोलाकार चौकट स्क्रीनवर दिसते यात पेन्शनर व्यक्तीचा चेहरा अचूक बसवायचा आहे. चेहरा गोलाकार चौकटीत बरोबर आल्यावर तो हरित (Green) रंगाचा होतो, जे योग्य स्थितीचे लक्षण आहे. यानंतर सिस्टीम पेन्शनरला डोळे उघडझाप करायला सांगते पेन्शनरने डोळे एकदा उघडझाप केल्यावर स्कॅनिंग प्रक्रिया यशस्वीरित्या पूर्ण होते आणि सबमिशनही पूर्ण होते.
प्रमाण आयडी कुठे मिळतो आणि त्याचा स्क्रीनशॉट का काढायचा?
स्कॅनिंग प्रक्रिया यशस्वीरित्या पूर्ण झाल्यावर स्क्रीनवर एक “Pramaan ID” दिसतो हा एक अत्यंत महत्त्वाचा क्रमांक आहे जो प्रत्येक प्रमाणपत्रासाठी वेगळा असतो. हा प्रमाण आयडी ताबडतोब त्याचा स्क्रीनशॉट काढून मोबाईलमध्ये सुरक्षित ठेवावा किंवा कुठेतरी लिहून ठेवावा कारण हाच आयडी पुढच्या आणि सर्वात महत्त्वाच्या टप्प्यात, म्हणजे प्रत्यक्ष प्रमाणपत्र डाउनलोड करताना, वापरला जाणार आहे. हा आयडी विसरला किंवा हरवला तर प्रमाणपत्र डाउनलोड करणे अवघड होऊ शकते. यानंतर “Close” बटणावर क्लिक करून हा भाग पूर्ण करायचा आता पेन्शनरची e-KYC यशस्वीरित्या पूर्ण झाली आहे असे समजायचे.
अधिकृत वेबसाईटवर जीवन प्रमाणपत्र डाउनलोड करण्यासाठी कसे जायचे?
ॲपमधील प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर “No” करून पुढे गेल्यावर आता प्रत्यक्ष प्रमाणपत्र डाउनलोड करण्याची प्रक्रिया सुरू करायची आहे. यासाठी मोबाईलवरील Google Chrome ब्राउजर उघडायचा आणि Google सर्च बारमध्ये “Jeevan Pramaan Login” असे टाइप करायचे. सर्च केल्यावर येणाऱ्या निकालांमध्ये “Pensioner Login” अशी पहिली अधिकृत लिंक दिसते त्यावर क्लिक करायचे. ही वेबसाईट सरकारची अधिकृत Jeevan Pramaan पोर्टल आहे, जिथून प्रत्यक्ष प्रमाणपत्र डाउनलोड केले जाते.
प्रमाण आयडीने पेन्शनर लॉगिन कसे करायचे?
वेबसाईट उघडल्यावर थोडे खाली स्क्रोल केल्यावर “Pensioner Login” किंवा “Sign In” असा पर्याय दिसतो. इथे आधी मिळालेला “Pramaan ID” अचूक टाकायचा आहे. यानंतर खाली दिलेला Captcha Code म्हणजे स्क्रीनवर दिसणारा कन्फर्मेशन कोड जसा आहे तसाच टाइप करायचा. हे भरून “Generate OTP” या बटणावर क्लिक करायचे. यावर क्लिक केल्यावर पेन्शनरच्या नोंदणीकृत मोबाईल नंबरवर OTP येतो तो OTP योग्य रकान्यात टाकून “Submit” करायचे.
प्रमाणपत्र प्रत्यक्ष कसे डाउनलोड करायचे?
OTP बरोबर सत्यापित झाल्यावर स्क्रीनवर हरित (Green) रंगाचे “Click Here” असे एक बटण दिसते त्यावर क्लिक करायचे. यावर क्लिक केल्यावर तुमचे जीवन प्रमाणपत्र ज्याला लाईफ सर्टिफिकेट किंवा हयातीचा दाखला असेही म्हणतात PDF स्वरूपात डाउनलोड होते. हे प्रमाणपत्र डाउनलोड झाल्यावर त्याची प्रिंट काढून स्वतःकडे जपून ठेवायची आहे.
हे प्रमाणपत्र कुठे जमा करायचे बँकेत जाण्याची गरज आहे का?
एक अत्यंत महत्त्वाची आणि उपयुक्त गोष्ट लक्षात ठेवायची आहे हे डिजिटल जीवन प्रमाणपत्र एकदा यशस्वीरित्या सबमिट झाल्यावर ते आपोआप संबंधित पेन्शन वितरण प्रणालीत नोंदवले जाते. त्यामुळे हे प्रमाणपत्र घेऊन बँकेत किंवा कोणत्याही सरकारी कार्यालयात जाऊन प्रत्यक्ष जमा करण्याची सहसा गरज नसते. तरीही जर कधी संबंधित बँकेने या प्रमाणपत्राची प्रत मागितली, तर त्या वेळी ही डाउनलोड केलेली आणि प्रिंट केलेली प्रत बँकेला देता येते.
ही प्रक्रिया करताना कोणत्या गोष्टी लक्षात ठेवायच्या?
पहिले म्हणजे ऑपरेटरचा आधार नंबर, मोबाईल नंबर आणि ईमेल आयडी अचूक टाकणे आवश्यक आहे चुकीची माहिती टाकल्यास संपूर्ण प्रक्रिया पुन्हा करावी लागते. दुसरे म्हणजे फेस ऑथेंटिकेशन करताना पुरेसा प्रकाश असणे आवश्यक आहे अंधारात किंवा अति तेजस्वी प्रकाशात चेहरा नीट स्कॅन होत नाही. तिसरे म्हणजे प्रमाण आयडी मिळाल्यावर त्याचा स्क्रीनशॉट काढून ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे हा आयडी हरवला तर डाउनलोड करताना अडचण येते. चौथे म्हणजे पेन्शनरचा मोबाईल नंबर त्यांच्या आधार कार्डाशी आणि पेन्शन खात्याशी जोडलेला असणे आवश्यक आहे, कारण OTP याच नंबरवर येतो.
थोडक्यात जीवन प्रमाणपत्र काढण्याचे सगळे टप्पे एकत्रित
Play Store वरून “जीवन प्रमाण” आणि “आधार फेस RD” ही दोन ॲप्स इन्स्टॉल करायची. जीवन प्रमाण ॲप उघडून ऑपरेटरचा आधार, मोबाईल आणि ईमेल टाकून नोंदणी करायची. OTP सत्यापित करून ऑपरेटरचे नाव टाकून फेस स्कॅन करायचा डोळे उघडझाप करून ऑथेंटिकेशन पूर्ण करायचे. पेन्शनरचा आधार आणि मोबाईल नंबर टाकून OTP सत्यापित करायचा. PPO नंबर आणि बँक तपशील तपासून “I Certify” आणि “I Understand” टिक करायचे. पेन्शनरचा चेहरा स्कॅन करून फेस ऑथेंटिकेशन पूर्ण करायचे. मिळालेला Pramaan ID चा स्क्रीनशॉट काढून ठेवायचा. यानंतर Chrome ब्राउजरमध्ये “Jeevan Pramaan Login” सर्च करून Pensioner Login पेजवर जायचे. Pramaan ID, Captcha आणि OTP टाकून लॉगिन करायचे. “Click Here” वर क्लिक करून प्रमाणपत्र PDF स्वरूपात डाउनलोड करायचे आणि त्याची प्रिंट काढून जपून ठेवायची. ही संपूर्ण प्रक्रिया अगदी पाच मिनिटांत पूर्ण होते आणि बँकेत जाण्याचा त्रास पूर्णपणे वाचतो.